Жастар порталы
Христиандық догматика негізінің қалыптасуы. Патристика-апологетика дәуірінің БІРІНШІ кезеңі
577 0 aiko

Христиандық догматика негізінің қалыптасуы. Патристика-апологетика дәуірінің

Философия

Орта ғасыр дәуірінде, патристика кезеңінде (ІІ-VІ ғғ.), ең бірінші баспалдақтар апологетиктерге жатады. Апологетиканың мақсаты – ақыл-парасатқа жүгінген дәлелдердің көмегімен дін ілімін қорғап, сақтау. Апологетиканың құрамына мыналар енеді: Құдай болмысының дәлелдемелері, жанның мәңгілігі, Құдайдың сыр беруінің белгілері туралы (оның ішінде ғажайыптар мен сәуегейліктер туралы) ілім, дінге және оның жекелеген догматтарына қарсы бағытталған наразылықтарға, сондай-ақ басқа діндерге талдау. 

Грек философиясының элементтері христиан ойшылдарының ассиямиляциясын Юстина Мученика бастаған. Ол христиан мен грек философиясының ортақ нүктелері көп деп санаған. Юстиннің ойынша, барлық жақсы философтардың арасында мынадай түйіндеме жүрген: барлық тірі жан өзінің пайда болу болмысында құдіреттен жаратылан. Ол Платон мен басқа философтардың ойларын еске алады, адам өлгеннен кейін де өмір бар деп. Платон мен Моисейді христиан ойшылдары деп есептеуге болады. Юстин Платонның космогония мен еркіндік туралы үздік идеяларын Египеттегі Моисейдің ілімдерінен алып пайдаланды, сондықтан да Платонды христиандық ойшыл деп айтуға болады. Оның айтуы бойынша философтардың жоғарыда көрсетілген мәселелері дұрыс, бірақ олардың жан туралы ілімімен келіспейді. Осыған қарамастан ол философтардың ілімдерінде «ақиқаттың сәулесі бар» және оны кездейсоқтық деп түсіндіру мүмкін емес екендігін нақтылайды. Ол осы кездейсоқтық бастауларын Логос туралы іліммен қарастырған. Гректердің ұлттық дәстүрлі философиялық ойы бойынша адамның миы шындықты логос арқылы немесе бәрін қамтитын нақтылық арқасында түсіне алады. Юстин бойынша осылардың бәрі логос немесе Құдайдың сөзі арқылы іске асады. 

Юстиннің оқушысы Татиан христиан дінінің варварлық қатынастарын классикалық мәдениетке және философияға қарама-қайшы қоюды мақтаныш тұтқан. «Гректерге сөз» жазбасында ол христиандықты мадақтап, оны грек философиясына қарсы қойған. Гректер варварлар деп қарсы сөйлеген адамды атаған. Осыған байланысты Татиан нұсқаған, таза грек тілі жоқ, Грекияның түрлі облыстарында сан түрлі сөйлейді. Сондықтан адамдар риториканы ойлап тапты, яғни, сөз бағасын түсіне біліп сатқанға, жоғары баға берген, осылайша жалған мен әділетсіздікті анықтады. 

Татиан бойынша гректердің барлық бағалы заттарын варварлар басып алған. Мысалы, астрологияны вавилондықтардан үйренді, геометрияны – египеттіктерден, хатты – финикийліктерден. Осындай сипаттаманы философия мен діниге қатысты ұйғаруға болады, Моисейдің жазбалары көне уақытқа, тіпті Платон мен Гомерге қатысты. Яғни гректер даналықты варварлардан үйренген, олар варварлардың аналығын түсінбейді. Сондықтан «гректердің даналығын» жайдан жай Моисей білген ақиқаттан қашу деп білеміз. 

Пұтқа табынушы Құдайларына да қатысты Татианның критикасы бар: Гомер және басқа да грек ақындары олардың зинақорлық, бала өлтіру, жарамсақтану сияқты масқара істерін әшкерелеген. «Мұндай адамнан да төмен Құдайларға табынуға болмайды». Әйтеуір, дейді Татиан, пұтқа табынушылар бас иетін көптеген мүсіндер негізінен мүсіншілерге модель болған жолдан тайдыратындар кейпін бейнелейді. Осыдан ол «Христиандар төменгі қоғамдық топтарға жатады дейтін сол пұтқа табынушылардың өзі, төменгі топтағы адамдарға бас иеді» деп қорытындылайды. 

Филосософия мен Татианның христиандық сенімінің бір-біріне байланысы жоқ екенін анықтап, бөлген Септимий Тертуллиан (160-220 жж). Ол христианның радикалды қозғаушысы болған, өзі кинизм мен стоицизмнің ықпалында болса да осындай тұжырым жасаған. Оның ойынша, христиандықты қабылдау үшін тек қана сенім керек, әрбір ақиқатты іздеу қауіпті. Тертуллиан «Павел апостолдың жолдауында» «сеніммен танимыз» деген жаңа ұстаным белгіледі. Павел былай деген: «Исус Христос үшін барлығын да оқып білеміз, өз Құдайым үшін бәрінен де бас тарттым,... Христосымды табу үшін және оның ішінен өз сенімімді табу үшін, оның қайта тірілгенін, оның қиындыққа деген төзімін түсіндім». 

Стоиктер іліміне сәйкес Тертуллиан барлық нәрсенің тәнімен бірге жаны да бар екенін мойындаған. Ол Құдайда тылсым бір құдірет бар екеніне сенген. Тертуллиан ақиқаттың ашылуы жайлы: «Бұл ешқандай нәрсеге сәйкес келмейді» деген, «бұл мүмкін, әлде мүмкін емес». 

Тертуллианның айтуы бойынша ақиқаттың ұлы құпиясы бар. Ақыл құтқару ісінде әлсіз. Бірақ теолог ақылды түгелімен жоққа шығармайды. Ол тек «сенім үстемдік ету керек, өйткені ол мақсат қояды, пән мен тиімді білімнің арасын анықтап береді» деп атап көрсетеді.Тертуллианның айтуы 

бойынша, бәрі де сенімнің шегінен шығады, немесе Інжіл ғана Құдай танымының, сондай-ақ кез келген барлық білімдердің бастауы, қайнар көзі болып табылады. Құдай адам өмірін басқарады, ал философиялық ақыл-ой Құдайдан тек қана бас тартады. Сенім түсінігі айқын ақиқат, сондықтан «философия теологияға қызмет ету керек». Тертуллиан теологияға persona (Бет) деген ұғым енгізді, ал Әке мен Ұлдың қарым-қатынасын патша мен уәзірдің қарым-қатынасы сияқты қарастырды. 

Жаңа заманның бірінші ғасырында діни философияның орталығы Грек, Египет және Таяу Шығыс халықтары мәдениеті араласып жатқан Александрия қаласы болды. Осы мәдениеттің ықпалын өзіне қабылдай отырып, Александрия Құдайтану мектебін құрушылар – экзегетиканың (пайым білімі) негізін қалады. Христиандықты эллинистік философияның соңы деп санай отырып, олар тән мен жан туралы және рухани ой жазбаларын тапқысы келді. 

Осы мектептің көрнекті өкілі, экзегетиктердің (герменевтикалықтардың негізін қалаушы Филон Александрский (б.д.д. шамамен 25 ж. б.д. 50 ж.) болып табылады. Исустың осы замандасы пұтқа табынушылық философиясының жақсы үлгілері иудей жазбаларына сәйкес келетінін, бір негізден шыққандығын тұжырымдайды. Оның айтуы бойынша, бұндай сәйкестіктер өте көп, мәселен философтар ілімі Киелі жазбалармен сәйкес келеді. Филон мынаны дәлелдеуге тырысты: Құдай туралы жазбалар философтар Абсолютімен бірдей, адамгершілік туралы иудей ілімі грек философтарының көрнекті өкілдерінің ілімдерінен еш айырмашылығы жоқ. 

Христоспен сәйкестендірілген Филон логосы жазбалардағы теологиялық интерпретацияға, грек философиясы мен Библия нанымының қосылуына жол берді. Оның эгзегетикасын Климент, Юстин, Ориген, Григорий Нисский, Августин т.б оқып үйренді. 

Филонның ізбасары Флабий Климент (150-219 жж.) пұтқа табынушыларды христиан сеніміне тартты. «Эллиналарға өсиет» деген еңбегінде ол христиаиндық сенім Платон философиясының негізі екенін түсіндіруге тырысты. Бір ғана ақиқат бар, Платон баяндаған ақиқат Исус Христостың ақиқатынан және жазбалардағы ақиқаттан ерекшелене алмайды. Оның ойынша гректерге философия берілсе, еврейлерге заң (Тора) берілген. Бұлардың екеуі де Христоспен ашылған ақиқаттың соңына әкеліп соғады. Грек философтарының рөлі еврейлер пайғамбарларының рөлімен бірдей болды. Жазбалар аллегория түрінде немесе Климент сөзімен айтқанда «өсиет» түрінде құралған. Қасиетті жазбалар бірнеше мағына беруі мүмкін. Тура мағынаны елемей қоюға болмайды. Бірақ оны дұрыс пайдалана білмейтіндер аузынан ана сүті кеппеген, есеюге қабілетсіз жас сәбилер тәрізді. «Анайы сенімді» қанағат тұтатын адамдарға ол жазбалар мағынасын жете түсінетін данагөйлерді қарсы қоятын. 

Клименттің дарынды ізбасары Клод Ориген (185-254 жж.) заң бойынша христиандық теология ілімін бір жүйеге келтіруші болып есептеледі. 

Оригеннің нақтылауы бойынша адам рухтан, денеден, жаннан тұрады. Рух адамның өзіне тәуелді емес, ол Құдайдан дарыған және әрдайым ақиқат пен ізгілікке ұмтылады. Жан болса жеке адамды құрайды, осыдан даралану басталады, ерік бостандығы адамгершілікті анықтаудың маңызды бөлігін құрайтындықтан, Ориген бойынша жақсылық пен жамандықты дәл осы жан таңдайды. Табиғаты бойынша жан рухқа, ал дене жанға бағынуы тиісті. Бірақ жанның екіжақтылық күшіне байланысты адамды әуесқойлық пен сезімге құлшындыра отырып оның «төмен бөлігі» «жоғарысына» қарағанда жиі басымдылыққа ие болады. Бұның әдетке айналуына байланысты адам жаратушымен жасалған табиғи тәртіпті кері етуші күнәһар болып қалады. Жауыздық Құдайдан да, табиғаттан да емес адамнан, дәлірек айтсақ бостандықты атүсті, салғырт пайдалануынан. 

Оригеннің кейбір жай күйі еретикалықпен саналған, сонымен қатар апокатастаси ілімі жайында – құдіретті игілік пен қайырымдылықтың шексіздігінің арқасындағы барша жанның соның ішінде ібілістің де қашып құтыла алмайтын құтқарылуы. 

III ғасырдың аяғы мен IV ғасырдың басында шіркеуде Христостың бойындағы адамдық және құдіреттілік мағынасының бірігіп келуі қызу талқыланады. Пресвитер Арий (256-336 жж.) Христосты мінсіз өнегеліктің жоғары деңгейіне жатқызады, бірақ оның құдіреттілігін мойындамайды. Диакон Афанасий (296-373 жж.) Құдайда бар құдірет оның ұлында да бар деген баяндама қалдырды. Осы сұрақ жайындағы таластың қорытындысы Никилік (325 ж.) және Халкидондық (451 ж.) соборларда Афанасий мен Арий арасында шешілді. Құдайдың, Құдай ұлының және Әулие Рухының жалғыздығы жайындағы баяндама ресми түрде бекітіліп, бұдан бұлай шіркеу заңы болды, ол бойынша Христосты бойында құдіретті және адами табиғатының бірігуі бар. Үшбірлік туралы баяндама абсолютті ізгіліктің, абсолютті білімдарлық пен абсолютті құдіреттіліктің иесі Құдайдың жалғыз екендігі жайындағы иудаизмдегі пісіп жетілген пікірді ары қарай дамытады. Барлық тірі ағзалар мен заттар оның жаратылысы болып табылады, барлығы құдіретті еріктің еркін әрекетімен жаратылған. 

Теологтарға сәйкес христиандықтың екі орталық догматы Құдайдың үшбірлігі және Құдайға сену жайында айтады. 

Каппадокийліктер басшысы Әйгілі Василийдің (330-379 жж.) «Гомилии на Шестоднев» (Құдайдың жерді алты күнде жаратқаны туралы) трактатында ең басты Болмыс Кітабының (Книга Бытия) бірінші бөліміне кеңінен түсініктеме берілген. Мұнда христиандық бір Құдайға сену, «Құдай» ұғымына сипаттама беріледі. Василий материядан жаралғанымызды теріске шығарып, жамандық әлемге материядан пайда болғанын, Құдай жаңа өмір, әлемді жоқ нәрседен құра алады, мұнда жамандық болмайды деп пайымдаған. Василий жамандыққа табиғи апаттарды, кедейшілікті, ауруды, өлімді қоспайды. 

Әлемнің пайда болуын христиандық постулаттарында әжептеуір мәселеге айналдырған. Василийдің айтуы бойынша, табиғи заттардың әлемді өзіндік орны бар, олар пайда болатын және жойылатын уақыты болады, өткен шақ болғаны, болашағы сияқты. Ол Құдайдың жаратқан әлемін таңғажайып деп таныды, әлемде пайда болған әрбір заттың өзіндік орны, атқаратын өз міндеті бар және ол жаралған басқа нәрселермен тығыз байланыста. 

Әйгілі Василийдің ағасы Григорий Нисский (335-394 жж.) «Адам жаратылысы» атты еңбегінде адам Құдайдың қалауымен жаратылған, бас еркіндігі мен саналы сезімге ие тұлға деп тұжырымдайды. Яғни адамның өлетін тәні және өлмейтін рухы бар тұлға болғандықтан, ол көзге көрінетін және көзге көрінбейтін екі әлемнің байланысы.

Адам – жан мен материяның арасындағы, тән мен жанның байланысы. Құдай адамның жанында ғана орын табады. Жаратушы бізге еңбек, махаббат, еңбек, әділдік, сұлулық және жақсылық беріп жарылқаған.

Діни философияның ең кеш дамыған түрі – гнестоцизм. Оның ізбасарлары Василид, Валентин, Маркион және т.б. «гносис» (сана) терминін қолданған. Мұндай түсініктеме эллинистік және шығыс тілдерінде кездеседі. Гносиктердің ең басты объектісі Құдай бар, сондай-ақ ол адам жанының құтқарылуымен байланысты. Христиандықтардың қызғанушыларына ұнамайтын жақтары да болды, «бұл әлем жамандықтан тұрады, оны Құдай жаратпаған, ол Демиургтен пайда болған» дейді. Ал Христосты көктен түскен тәні бар тұлға деп санаған. Гностицизм бойынша Құдай мен адамдар эондар деп аталады, яғни әлемнің тұрақты бір бөлшегі. Адам жамандық жоқ басқа бір әлемнен пайда болған. Бұл әлемде біз қуғындамыз, біздің Отанымыз – басқа әлемде.

Мұндай пайымдаулар әрине «еретиктерге», шіркеу қызметшілеріне ұнамады. Гностиктердің ойы бойынша, ғылым – Христос пен бірнеше шәкірттеріне ашылған құпия. Гностиктердің осы ойлары туралы еңбектер 1945 ж. Египетте табылған «Апокрифтің жаңа заветтерінде» кездеседі. Ол өткен ғасырдың 70-жылдарында тұңғыш рет жарық көрді.

Жарық пен қараңғының, жақсылық пен жамандықтың, материя мен жанның күресі гностиктерге тән. Гностицизмнің тағы бір ерекшелігі теодицея, доктрина болады, олар «егер Құдай адамға мейірімді әрі әділ болса, неге жауыздық та бар?» деген сияқты сұрақтарды шешеді. Осындай сұрақтарды шеше отырып, гностиктер Құдай – жаратушы және Құдай – жазалаушы деген пайымдауларды енгізеді.


Мәліметтер алынған дереккөз: В.Ф. Петрова, М.Ш. Хасанов, Б.А. Джаамбаева. Философия. Оқулық. – Алматы, 2011. – 291 б.

Схоластиканың қалыптасуының негізгі кезеңдері Схоластиканың қалыптасуының негізгі кезеңдері
Патристика мен схоластика арасында бір ортақ мақсат болды, Құдай сөзін көпшілікке жеткізу, христиандық идеологияны құру, патристика діни догмаларды
Патристика дәуірінің ЕКІНШІ кезеңі. (Августин Аврелий, Дионисий Ареопагит, Максим Исповедник, Иоанн Дамаскин) Патристика дәуірінің ЕКІНШІ кезеңі. (Августин
Патристиканың екінші кезеңі ІV ғасырдың басымен V ғасырдың жартысы, христиандық шіркеулер грек-рим қоғамында елеулі тұлға болған кезеңге тап келеді.
Плотин және неоплатонизм Плотин және неоплатонизм
Эллинизмнің соңғы ірі мектебі неоплатонизм болды. Оның негізін қалаушы Аммоний Саккас болып табылады, ал оның белгілі тұлғасы – Плотин (б.д.д.
Философиялық бағыттар мен жүйелердің алуантүрлілігі Философиялық бағыттар мен жүйелердің
Философия тарихы үшін негізгі мәселе оның кезеңденуі болып табылады. Анағұрлым бұл мәселеге жақын Г.В.Ф. Гегельдің «дәуірдің рухани квитэссенциясы»
Ғазалидің Ислам дініне ықпалы Ғазалидің Ислам дініне ықпалы
Ислам тарихында Ғазалимен «кейінгі (мутааххирин) кәләм» дәуірі басталды. Ғазалиге дейін әһли сүннет ғалымдары бидғат, адасқан ағымдармен күрес
Пікірлер (0)
Пікір білдіру
Пікір білдіру
код көрінбесе қайта басыңыз
×