Жастар порталы
Эллинистік дәуірінің философиясы (киниктер, эпикурейлер, стоиктер, скептиктер)
853 0 aiko

Эллинистік дәуірінің философиясы (киниктер, эпикурейлер, стоиктер, скептиктер)

Философия

Александр Македонский жаулап алғаннан кейінгі б.д.д. IV ғасырда эллинизм дәуірі басталады. Бұл кезең көне Грекияда көптеген әлеуметтік өзгерістерге ұшырайды. Александр Македонскийдің жорығы Грекияны ойсыратып кетті, экономикалық және саяси өмірін, қалаларын, грек өркениетін. Ежелгі Грекияның мемлекеттік құрылысының дағдарысы эллинистік дәуірде айқындала түсті. Грекия полистері өз тәуелсіздіктерін 

жоғалтып, алдымен Македонияның, одан соң Римнің ықпалына түседі. Александр Македонскийдің жорықтары Шығысты эллинизациялауды бастап, эллинистік монархияларды қалыптастырды. Табиғат өз заңдылығымен дамиды, Құдайлардың араласуынсыз дамиды. Мемлекет биліктің, саяси араласудың мақсаты адамдардың өзара қауіпсіздігін қамтамасыз ету, олардың өзара үрейленуін жеңуі, бір-біріне зиян келтірмеуі дейді. 

Мұның бәрі философиядан орын тапты, скептицизм, индивидуализм, агностицизм. Философияға деген қызығушылық соңғы антикалық қоғамда біртіндеп жоғалады. Бұрынғы позициясы мен классикасын жоғалта отырып, көбінесе адам психологиясы мен христиандық діни проблематикаға көңіл бөледі. Антикалық кезеңде пантеизмнің (Құдай бар) орнына, адамды бағынушы элемент деп қарастыратын, біртіндеп абсолютті-жеке монотеизм діни жүйесіне көшеді. Ал аристотельдік ілімнен кейін үш негізгі оқу (стоицизм, скептицизм және эпикуреизм) негізгі нүктесі ретінде индивид және оның өмірге қатынасы қарастырылады. Бұл заңдылық, себебі антикалық мәдениет кризисі кезінде, құлиеленушілік мемлекеттік құрылыс, нақты өмір мен философияның арасы бүтіндей бөлінеді, «әркім өз өмірінің нақты бөлшегін сақтауға тырысты» (Э. Ильенков). Эллинистік ілімнің қайраткерлері (мысалы, эпикурейліктер, стоиктар), индивидтің ішкі өміріне психологиялық ізденістер жасап, сананы түсінуде ұшырайтын проблемаларын терең қарастырады. Осындай философияның мысалдарымен оның айналасы жеке этика сферасына келіп тіреледі. К. Маркстің анықтамасы бойынша, олар түнгі көбелекке ұқсайды, «күн батқаннан кейін, ол адамдар өзіне жаққан шырақтардың жарығына ұмтылады». 

Киниктердің мектебін (циниктер) Антисфен (б.д.д.V-IV ғғ.) құрады, тұынушылық өмірді, адамдардың рахат өмірге құштарлығын даттады. Бірақ ол аскеттер болмады, олар табиғи қажеттіліктерді қамту керек дегенін жасырмады. Сана, киниктер бойынша, адамның қолы жетпейтін, теориялық ілімде тұрады. Жақсы өмір – бұл зат емес, рахат сезімдер емес және өмірдің өзі де ғана емес, ал тыныштық, бәрінен бас тарту, адам арасында қабылданған шарттылықтардан. Басқаша айтқанда, киниктер этикасы – жеке еркіндік пен сана уағызы. 

Киниктер бірқатар сократ принциптерін дамытады. Осылайша жеке автономия концеясын дамытады. Антисфен сократтың «ешбір уайымсыз», шегі «автаркии». Жеткілік оған философиялық мақсат болды. Осы принциптермен өмір сүре отырып, ол қабылданған салт-дәстүрлер мен заңдардан, яғни аполотикалық индивидуализмнен бас тартты.

Киниктер этикасын дамытқан Синоптан шыққан Диоген тыныш, қарапайым өмірді қалады. Оның идеалы – табиғатқа қайту, әлемге, қоршаған қоғамға көз салмады. Диогеннің аскетизмі «мәдениетке дейінгі» күйімен шектесті. Аңыз бойынша, Александр Македонский оны бірде көріп, қошемет көрсетіп, Диогеннен сұрапты: «Саған не керек?» деп. Жауабы: «Менің күнімді көлеңкелеме».

Киниктердің индивидуализмінің шегі, антикалық қоғамда қабылданған заттардың қатынасы мен олардың жағдайы барларға жауапты реакциясы. Диоген Синопскийдің өмірі туралы басқаша аңыз, оның өлімі туралы: рим императоры Нерон, оны цирк аренасында ішкі еркіндігі, тиранға бағынғысы келмейтіні үшін өлтірді. Осыған қарсылық ретінде атақты жас рим философ – стоик, жазушы, ақын Сенека Диогеннің бөшкесіне отырып алады. Киник-ғұламаның өлімінен кейін Нерон бөшкенің бос емес екенін байқайды, ол жынданып, оны теуіп жібереді, одан мынадай дауыс шығады: «Әрі кет Цезарь! Мен Диоген. Менің күнімді көлеңкелеме». Нерон Сенеканың бөшкесін жағып жібереді.

Киниктер жиі-жиі көшелерде, алаңқайларда, порттарда шығып тұрды, кедейшілікті тек сөзбен ғана емес, іспен де дәлелдемекші болды. Эллинистік дәуірдің әйгілі кинийгі Фивтен шыққан Кратет (б.д.д. 365-285 жж.), ол шектеулі кинизмді жақтады және адамдарға деген сүйіспеншілігімен аты шықты. Оның көптеген оқушылары мен ізбасарлары болды, олардың арасында Зенон да болды, стоиктар мектебінің негізін қалаушы. Әйтсе де бай мен ауқаттылардың арасында сынға ұшырады. Бақытқа жетуді олар барлық қажеттіліктер мен армандарынан бас тартуда, кедей-философты хандармен теңеді. Олар адамның жақсы көмекшілері деп оның қанағатқа шыдай алатын, қоғамнан, мемлекеттен тәуелсіз, тіпті мәдениет пен отбасы.

Эпикуреизм – көне антикалық кезең ілімінің бір түрі. Эпикур (б.д.д. 341-270 жж.) көне грек философиясының эллинистік кезеңінде Демокриттің атомистік көзқарастарын бөлісетін, философ-материалист. Біздің дәуірімізге дейінгі 306 жылы «Эпикур бағы» деген атаумен Афинада жеке мектебін ашады. Оның атымен Грецияда «эпикуреизм» философиялық ілімі кең таралады. Ол және оның бағытын ұстанушылары адам өмірінің мәні ләззат алу мен рахат өмір кешуде деп есептеді. Эпикур «Нағыз ләззат пен рахатты адамзат тәні мен жаны қиналмаса ғана алады», – деп есептеді.

Эпикуршілдік бағыттың өкілі Эпикурдің есімімен аталатын философиялық ағым сонау Демокриттің атомдық философиясын дамыта отырып, осы эллинизм дәуірінде адам туралы көптеген мәселелер көтерді. Эпикуршілдікті жаратылыстану саласын және этика мен эстетика мәселелерін көтерген ғылыми бағыт деп қарауға болады. Бұл ағымның негізгі бір ерекшелігі ұсақ бөлшекті атомдарды қарастыра отырып, солар арқылы адамдардың қоғамдық өміріне талдау жасайды. Көне Грек және Рим мемлекеттері аумағында христиандық пайда болған уақытта эпикуреизмнің бір түрі өмірді босқа өткізу, ашқарақтық, тойымсыздық, мастық кеңінен таралды. Эпикуреизмнің бұл түрі христиандық арқылы таралды: эгоизм, жеке тұлғаның қажеттілігін даттады. Эллинизм кезеңі тұрғындарының өмір сүру мәнісі жеке сфераға көшірілді. Әйтседе мұндай өмір сүру салты оларды қиыншылықтардан құтқармады, сондықтан олар құтылу жолдарын бір таңғажайып тылсым күштерден іздеді.

Эпикур ілімін үш түрге бөлуге болады: табиғат ілімі туралы (физика), әдептілік ілімі (этика), сана ілімі жайында (каноника). Бұл сұрақтарды қарастырғанда ол Гераклиттің диалектісіне, Демокриттің атомизміне, Аристотелдің сесуализміне, киренаиктардың рахат өмір сүру көзқарастарына сүйенді. Киренаның Аристипп деген ғұламасы рахат өмірді «өмірдің нағыз серіппесі» деп есептеді. Ол адамзаттың өмірде сезіммен қабылдайтын заттары бар, бірақ оны адамның санасына қабылдау берілмеген деп есептеді.

Эпикуреизмде негізгі орынды этика алады. Адамның бақыты ләззат пен рахат өмірден тұратынын анықтаған оның ұстанушылары Сократтың өзін-өзі ұстау ұстанымын басқаша баламалап, адамзат өзінің жеке ләззат алу принциптерін «рахаттанудың нағыз патшалығы» принципіне айналдырды.

Эпикур этикасы өздерінің мақсатында эпикурейліктерді жиі айыптайтын рахаттану теориясын емес (гедонизм), мүлдем басқа және бірінші орында адам бостандығын және мәртебесін қорғауы тұрған. Эпикурейліктердің философиясының негізі жазылған Тит Лукреций Кардың «Заттар табиғаты жайында» кітабында Эпикур Манекею: «Біз соңғы мақсатымыз рахаттану екенін айтқанда, біз адасқандардың рахаттануы туралы немесе сезімге қатысты рахатты айтпаймыз ...бірақ біз рахаттануды тән ауруы мен рухани уайымдардың болмауы деп білеміз», – деп жазған делінген.

Эпикур ілімінің ең жоғары ұстанымы рахат өмір болатын. Ол бақыттың негізгі критерийі болды (нағыз бақыт ретінде). Осы концепцияны ойластырғанда, Эпикур екі түрлі рахатқа мән береді: «жан тыныштығы ләззаты» (яғни адам тәнінің қиналмауы) және «іс-қимыл қозғалыс рахаты».

Ол өзінің өмірлік мақсатын адамдарды өлім алдындағы қорқыныштан және тағдырынан құтқарсам деп көретін. Оның ойынша, Құдай табиғатқа және адамзат өміріне қатысы жоқ, өмір мен адамның жаны материя секілді деп есептеген. Оның ілімінде философия практикалық қызмет түрінде қарастырылды, оның мақсаты – «бақытты өмір». Эпикурдың ойы бойынша бақыт дегеніміз – жан тыныштығы (атараксия). Оған тек сана-сезімнің арқасында, сондай-ақ адам жаны, сезімі қиыншылықтардан аулақ болса ғана жетуге болады деп есептеді.

Оның ілімін оқуда негізгі орынды этика бостандығы алады. Адамзаттың өмірі тағдырына байланысты емес деп тұжырымдайтын. Бостандыққа апаратын жолдың шегі жоқ дегенді дәлелдеген ол, Демокриттің атомистік іліміне сүйенетін. Философтың ойы бойынша, адам бостандығы физикалық өмір бөлшектерінен, атомдардан құралады. Демокриттің атомистік көзқарасын бөліскенімен, оның ойлары да бір келісімге келе алмайды. Демокрит бойынша, атомдардың қозғалысы сыртқы механикалық қажеттіліктен туған, олар бос кеңістікке құлайды деп есептеген. Эпикурдың ойы бойынша, атомдардың қозғалысы, ішкі факторларымен – атом салмағының нәтижесінде пайда болады дейді. Бұл атомдарға белгілі бір деңгейдегі бостандықты қамтамасыз ете отырып өз еркімен түзу сызықты қозғалыс траекториясынан ауытқуына мүмкіндік береді. Осы бір «кішкене табиғат бостандығы» адамның қоғамдағы бостандығымен байланыста деп тұжырымдайды Эпикур.

Эпикур теориясында материалистік сенсуализмді де дәріптейді, біздің сезім мүшелеріміз алдамшы емес, қателіктер тек сезім мүшелерін дұрыс қабылдамаудан туындайды, ал сезім мүшелері «төреші емес», сондықтан қателеспейді, тіпті иллюзия мен галлюцинация сезінудің жалған екендігін дәлелдемейді. Сезім мүшелерін дұрыс қабылдау осы ілімнің негізгі критерийі болып табылады.

Эпикур ілімі адамзаттың абыройына деген сыйластықпен оған деген сүйіспеншілікке бағытталған. Оның ұстанымы, бақытқа апаратын жолға түсу үшін, алдымен оның жолында тұрған кедергілерді құрту керек. Ол үшін жаныңды тағдыр алдындағы, Құдай алдындағы, тән аурулары алдындағы қорқыныштардан арылту қажет. Өмірден ләззат алу үшін «табиғаттың және өмірдің берген қажеттіліктерін» пайдалана білу керек. Осындай төзімділіктің нәтижесі – толық атараксия, сабырлылық. Мұндай жол философқа тән, оның өзі «ешкімге кедергі келтірмей» өмір сүру қағидасын ұстанған.

Стоиктер мектебін біздің дәуірімізге дейінгі 302 жылы Афинада Китионнан (336-264 жж.) шыққан Зенон қалаған. Бұл ілімнің негізін қалаушылар: Клеанф, Хиостан шыққан Аристон, Солдан шыққан Хрисипп, Панэтий Родосский, Посидоний. Біздің дәуірімізге дейінгі ІІ ғасырда көне дәуірдің көп бөлігіне Римнің билік саясаты мен ықпалы жүре бастаған кезеңде, бұл ілім Рим империясының жоғары және орта кластарында кеңінен таралды, оны Эпиктет, Люций, Сенека, Марк Аврелий мен Цицерондар дәріптеді.

Стоиктер үшін адамдардың іс-қимылдары тек қажеттіліктерден ғана туындайды деп есептейді. Адамзат – қоғамдық тұлға және оның іс-қимылдары өмірдің бір бөлшегі болғандықтан, оның мінезі өзін-өзі сақтауға бағытталған. Стоиктердің пікірінше, индивидтер мемлекетінің қамын ойлағанға дейін, тіпті әлемге қатысты міндеттерін түсінгенге дейін көтеріледі. Сондықтан ғұлама өз қажеттіліктерінен бұрын мемлекет мүддесін алға қойып, өз өмірін ойланбастан құрбандыққа шалады.

Стоиктер сабырлы, қашанда салмақты, өз жан тыныштығы мен еркіндігін жоғары бағалайтын, ерік-жігерін сезімге жеңдірмейтін адам идеалының образын құрады. Олардың есептеуі бойынша, саналы адам өзінің еркіндігін сақтай білуі қажет, қиындықтарға төзе біліп, көмек күтпей, абыройын жоғалтпауы қажет. Стоиктер үшін материалдық қажеттіліктер басты рөл ойнамайды. Олар эпикурейліктерді даттайтын. Стоиктер өз заманындағы рахат өмірді даттай отырып, былай деген: өміріңе налыма, қайыр сұрама, барлық жағдайда да абыройыңды сақтай біл деген.

Стоиктерде басты орынды тағдыр ұғымы алады. Өмірдің мәнін және басқа да нәрселерді адамзат ылғи да түсіне бермейді. «Логос бәрін өмірде орнықтырады. Тағдыр – бұл материяны қозғайтын билік. Ал Құдай – Әлемнің саналы жанары. Әлемді Тағдыр билейді, ол Табиғат заңы» (Зенон). «Қалағанға тағдыр жол көрсетеді, қаламағанды жетелейді» (Сенека).

Стоиктер үшін тағы бір маңызды нәрсе – еркіндік. Оны ешкім өзгерте алмайды, ол өмірдің қиыншылықтарын кешуде көмектеседі. Стоиктердің есептеуі бойынша адам бақыты өз таңдауына байланысты.

Соңғы стоиктерге (жаңа стоиктер) Плутарх, Цицерон, Луция Сенека, Марк Аврелийлер жатады. Стоицизм ілімінің Көне Римде таралуына мұндағы «еркін» азаматтардың көптігі және ұсақ өндірушілер мен көне

шонжарлардың бір бөлігінің болғандығы. Олар тез өзгеріп жатқан әлеуметтік-саяси жағдайға және биліктің шешіміне ілесіп кете алмады.

Марк Аврелийдің (121-180 жж.) «Оңашада сенімен ғана» трактатында мәңгілік өмір туралы ойластырады: «... барлығы бір сәттілік: еске түсетін заттар, еске түсеретін жандар». «Адам өмірінің уақыты – бір сәт, оның ғұмыры – мәңгілік ағым, сезіну – елес; тәнді құрау ..., жан тұрақсыз; тағдыр – жұмбақ; атақ анық емес ...». Адамға сонда бұл тұрақсыз өмірден не қалады? Сабырлық пен еркіндік: – «Жартас сияқты бол: толқын оны үздіксіз ұрады, ал ол болса асау толқындардың соққысына қарамай қасқайып тұрғандықтан, оның айналасындағы тулаған толқын басылады».

Марк Аврелийдің ұғымы бойынша, әлем керемет, тек жамандық Құдайдың әлемдік жоспарына кіреді. Бірақ біз оны қалыптасқан әлемдік тәртіпке жатқызғанда, ол жаман болудан қалады, қалыптасқан құбылыс іспеттес: «Бәрі бір-бірімен байланысты, барлық жерде Құдайшыл байланыс, басқаларына бөтен болып көрінетін нәрсені табу өте қиын». Аврелий былай деп түйіндейді: «Мен табиғатқа сүйене қадам басам, құлап-сүрінбей жүріп табиғаттан алғанымды қайтарғанда ғана дем аламын». Оның ұғымында адам ақылды, ғұлама, саналы, еркін. Ол үшін адамның бақыты – табиғатпен, Құдайдың еркіндігімен өмір сүру. Стоиктердің ғұламалары үміт беруден гөрі тіршілікке көнбістікке көбірек шақыратын. А.С. Пушкин стоиктерге қызығатын, олар идеалистік өмір туралы «Әлемде бақыт жоқ, бірақ тыныштық пен еркіндік бар» деп керемет сөз айтып кеткен.

Христиандық пайда болмас бұрын стоицизмде мистицизм мен діни ағымдары пайда болды, кейбір стоик-философтар оның саналы істің жүру бағытында қолдану деп біледі. Стоиктердің ойы бойынша, философияның мақсаты табиғат заңдарын бағындыра білу үшін түсіну деп қабылдады. Стоицизм бойынша, дана адам дегеніміз – оқыған-тоқығаны көп адам емес, табиғатқа сай заңдармен өмір сүре білетін, дұрыс шешім қабылдай алатын адам болып табылады. Құштарлық сөнеді, ал философ өмірдің ізгі қалпына демек, құштарлықсыз өмірге жақындай түседі.

Адам өзінде төрт түрлі жақсы қасиетті өсіру қажет: әділдік, асқақ абырой, өзін-өзі бақылау, шыншылдық. Мұның бәрі саналы өмірдің шегін құрайды және осы қасиеттердің біреуі жоқ болса, сәтсіздікке әкеп соғады. Сол кездің критик стоиктері діни ағымнан, Құдайдан армандарының орындалу мүмкіндігін күткен. Олар көне Грек және Рим мәдениетінінің дәстүрлі аумағын даттап, саналы сезімнің әмбебаптығын қоштап, өздерін «космополиттар» – әлем азаматтары деп атаған. Мұндай сипаттама – Александр Македонский, Рим, Араб халифаты, Кеңес дәуірі азаматтарына тән. «Жаңа стоиктердің» осындай сапасы рим философиясын нығайта түсті.

Әлемдік «ақыл-ой заңына» жүгіну үздіксіз әскери және қоғамдық тартыстар жағдайында пайда болатын адамның қалпын сезінуіне байланысты туындаған, осыған нәтиже азаматтардың арасындағы индивидуализмнің шектен тыс өсуі. Жалғыз адам сүйенішті бүкіл тіршілікті басқаратын жоғары игі күштен (Логостан, табиғаттан немесе Құдайдан) іздейді. Адам осы сәтте өзін жердің азаматы емес ғарыштың азаматы ретінде сезінеді; бақытқа қол

жеткізу үшін ол ұлы күшпен анықталған жалпы құбылыстардың заңдылығын танып-біліп, табиғатпен келісімде өмір сүруі қажет.

Эклектизм (араластыру), стоиктердің негізгі жайының көпмағыналылығы оларға түрлі эллинистикалық қоғамда танымалдықты қамтамасыз етеді және стоицизмінің мистикалық сенімімен және астрологиямен жақындасуына жол берді.

Философиялық ойлардың пайды болу мәнісі скептицизмде жайдан-жай шықпады. Ол философиялық құрылу ойларының даму негізінде пайда болды. Грек физиктері мен материалистері өз диалектілерінде біраз кері түсініктерді анықтады. Осы түсініктердің мәнісін ұғыну үшін бір-біріне кереғар сезімдер негізін қабылдау керек болды. Ой елегінен сезім деңгейінде қабылданатын бүкіл құбылыстар қатынасы ғана өткізіліп қоймады, бірақ сезімдік қабылдау мен сезім нақтылығына сүйенгендіктен, бір-біріне қарама қайшы екі тұжырым арасындағы таңдауды ақтайтын негіздер де жеткілікті болмады.

Скептицизм ілімінің негізін қалаушы Пиррон (б.д.д. 365-275 жж.), философ – бақытқа талпынушы адам деп түсінді. Бақыт беймаза тыныштықтан және қиыншылықтан тыс үш түрлі сұраққа жауап береді деді: 1) заттар неден құралады; 2) біздің оларға қатысымыз; 3) осы қатынастардан алатын пайдамыз.

Бірінші сұраққа біржақты жауап беру мүмкін емес: оның ұғымын анықтауда тұжырымдау бар, сондықтан оны кез келген санамен қабылдау, оның ақиқат пен жалған екендігін, кез келген заттың кері баламасы болатынын тұжырымдайды. Заттарға қатысты бір мәнді нақтылаудың мүмкін еместігі жайындағы тезистен Пиррон екінші сұраққа жауап берген: заттарға нағыз философиялық қатынас әдісі оларға қатысты қандай пікір болса да сабырлық сақтауда. Бұл нақты ештеңе жоқ дегенді білдірмейтін: біздің сезімдік қабылдауларымыз немесе әсеріміз сөзсіз нақты. Адасулар пайымдауда, адамдар – бар және бар болып көрінетіннен қорытынды шығаруға тырысқанда ғана болады. Пирронның екінші сұраққа жауабы, үшінші сұрақтың шешімін анықтайды, мұнда скептицизм философияның жоғары баспалдақтарынан көрінеді. Скептиктер платон Академиясының бағытын жалғастырушылармен гносеологины, эпикуреизм, стоиктарды даттаған. Олар бақытты «атараксия» ұғымымен байланыстарған, оны әлем санасын қабылдау, яғни қоғамның тіршілігін қабылдау.


Мәліметтер алынған дереккөз: В.Ф. Петрова, М.Ш. Хасанов, Б.А. Джаамбаева. Философия. Оқулық. – Алматы, 2011. – 291 б.

Плотин және неоплатонизм Плотин және неоплатонизм
Эллинизмнің соңғы ірі мектебі неоплатонизм болды. Оның негізін қалаушы Аммоний Саккас болып табылады, ал оның белгілі тұлғасы – Плотин (б.д.д.
Антикалық философия кезеңдері Антикалық философия кезеңдері
Антикалық философия кезеңдері:  - архаика немесе алғы философия – б.д.д. VIII-VII ғғ. (Гомер, Гесиод, Орфей және басқалар); - натурфилософия, немесе
АВЕСТАДАҒЫ ДІНИ ЭТИКА МӘСЕЛЕСІ АВЕСТАДАҒЫ ДІНИ ЭТИКА МӘСЕЛЕСІ
Авеста  - ежелгі Орталық Азияда, Иранда, Әзірбайжан, Ауғанстан жерінде таралған Заратуштраілімінің қасиетті жазбалары жинағы. Авеста Зороастра
Қауіпсіздік жөніндегі жаңа дәуір ойшылдарының түсініктері Қауіпсіздік жөніндегі жаңа дәуір ойшылдарының
Жаңа дәуір кезінде буржуазиялық құрылыс пайда болып, адам болмысының басқаша негіздері бойынша жаңа құндылықтар бекіді. Ф.Бэкон қауіпсіздік мәселесін
Антикалық философиядағы тұлға қауіпсіздігі түсінігі Антикалық философиядағы тұлға қауіпсіздігі
Жаратылыс үдерістерін бақылау арқылы адамзат табиғи қауіптердің көзі ретінде от, су, ауа, жер деп біліп, табиғат өз күш-жігерін танытанындығын
Пікірлер (0)
Пікір білдіру
Пікір білдіру
код көрінбесе қайта басыңыз
×